Tài sản số đã bước ra khỏi 'vùng xám': Doanh nghiệp có thể đang sở hữu khối tài sản lớn nhưng chưa từng được kiểm kê

Từ một fanpage có hàng triệu người theo dõi, kho dữ liệu khách hàng, phần mềm do doanh nghiệp tự phát triển, thư viện hình ảnh, video, tên miền hay quyền sở hữu trí tuệ được số hóa, nhiều tài sản trong môi trường số có thể mang giá trị kinh tế rất lớn. Tuy nhiên, theo Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền từ HPL & Partners Law Firm, giá trị thương mại chỉ là một phần của câu chuyện. Quan trọng hơn là xác định đâu thực sự là tài sản, ai là chủ sở hữu và doanh nghiệp có đủ căn cứ pháp lý để chứng minh quyền của mình hay không.

Theo vị luật sư, từ ngày 1/1/2026, khi Luật Công nghiệp công nghệ số số 71/2025/QH15 có hiệu lực, tài sản số đã có nền tảng pháp lý trực tiếp, thay vì trước đây chủ yếu được tiếp cận thông qua các quy định chung của Bộ luật Dân sự, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Giao dịch điện tử và các luật chuyên ngành khác.

Tài sản số không chỉ là Bitcoin hay token

Theo Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất hiện nay là đồng nhất tài sản số với tiền mã hóa.

Khung pháp lý hiện hành xác định tài sản số là tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, được thể hiện dưới dạng dữ liệu số, được tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao và xác thực bằng công nghệ số trên môi trường điện tử. Trong đó, tài sản mã hóa chỉ là một nhóm thuộc phạm vi tài sản số.

Điều này có nghĩa, nhiều tài sản doanh nghiệp đang sử dụng hàng ngày như phần mềm, mã nguồn, thuật toán, cơ sở dữ liệu, tài khoản mạng xã hội hay hệ sinh thái số đều có thể mang giá trị kinh tế rất lớn.

Theo bà, muốn hiểu đúng tài sản số cần nhìn đồng thời ba lớp giá trị: giá trị kinh tế mà tài sản tạo ra, quyền pháp lý đối với tài sản đó và hạ tầng kỹ thuật giúp chứng minh cũng như kiểm soát tài sản. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này, một tài sản có giá trị thương mại rất lớn vẫn có thể trở thành đối tượng tranh chấp khó xử lý.

Có giá trị trên mạng chưa chắc thuộc quyền sở hữu doanh nghiệp

Luật sư Huyền cho rằng đây là điểm doanh nghiệp dễ nhầm lẫn nhất trong thực tiễn.

Một fanpage với hàng triệu người theo dõi không đồng nghĩa doanh nghiệp sở hữu nền tảng đó. Một phần mềm sử dụng theo thuê bao cũng không có nghĩa doanh nghiệp sở hữu mã nguồn. Ngay cả kho dữ liệu khách hàng cũng không đồng nghĩa doanh nghiệp có quyền tự do chuyển nhượng hoặc khai thác theo mọi cách.

Trong môi trường số, bà nhấn mạnh cần phân biệt rõ quyền sở hữu tài sản, quyền sở hữu trí tuệ, quyền sử dụng, quyền khai thác thương mại, quyền kiểm soát tài khoản và quyền xử lý dữ liệu.

Ví dụ, một video quảng cáo có thể đồng thời tồn tại nhiều lớp quyền, từ quyền tác giả đối với kịch bản, quyền của người quay phim, quyền đối với âm nhạc, quyền liên quan của người biểu diễn, quyền đối với hình ảnh cá nhân cho tới quyền của doanh nghiệp đặt hàng. Nếu hợp đồng không quy định đầy đủ việc chuyển giao quyền, tài sản tưởng như thuộc doanh nghiệp có thể không hoàn toàn thuộc doanh nghiệp.

Dữ liệu có giá trị lớn nhưng không thể khai thác vô hạn

Theo Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, việc coi dữ liệu là "dầu mỏ mới" có thể dẫn đến nhận thức sai lầm rằng doanh nghiệp được toàn quyền định đoạt dữ liệu mình thu thập được.

Thực tế, dữ liệu có thể gắn với quyền và lợi ích của nhiều chủ thể khác nhau. Nếu là dữ liệu cá nhân, việc thu thập, phân tích, chia sẻ hoặc chuyển giao phải tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Nếu là cơ sở dữ liệu được đầu tư xây dựng, có thể phát sinh quyền sở hữu trí tuệ. Còn nếu dữ liệu được hình thành từ hợp đồng với khách hàng hoặc đối tác, phạm vi sử dụng còn phụ thuộc vào chính hợp đồng đó.

Theo bà, trong các thương vụ M&A, câu hỏi không chỉ là doanh nghiệp có bao nhiêu triệu khách hàng, mà còn phải xác định doanh nghiệp có quyền gì đối với tập dữ liệu đó, dữ liệu được thu thập hợp pháp hay không và có đủ điều kiện để chuyển giao trong giao dịch hay không.

Từ câu chuyện công nghệ trở thành câu chuyện tài sản

Một điểm thay đổi quan trọng mà Luật sư Huyền nhấn mạnh là Luật Công nghiệp công nghệ số đã đặt tài sản số vào quan hệ trực tiếp với khái niệm tài sản của pháp luật dân sự.

Khi một đối tượng được xác định là tài sản, hàng loạt vấn đề pháp lý phát sinh, từ xác định chủ sở hữu, tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân hay không, có phải di sản thừa kế, có thể góp vốn, định giá trong M&A, trở thành đối tượng tranh chấp hoặc bị chiếm đoạt hay không, cho tới câu hỏi quan trọng nhất là chứng cứ nào chứng minh quyền sở hữu.

Theo bà, đây sẽ là những vấn đề thực tiễn xét xử sẽ phải đối mặt ngày càng nhiều trong thời gian tới.

Khi người giữ mật khẩu chưa chắc là chủ sở hữu 

Để minh họa rủi ro, Luật sư Huyền đưa ra tình huống một kênh YouTube của doanh nghiệp được đăng ký bằng email cá nhân của người sáng lập. Sau nhiều năm phát triển và tạo doanh thu lớn, người này rời công ty và thay đổi mật khẩu.

Theo bà, nếu doanh nghiệp không có quy chế quản lý tài sản số, hợp đồng lao động, thỏa thuận về quyền sở hữu trí tuệ và cơ chế quản lý tài khoản rõ ràng, tranh chấp sẽ trở nên rất phức tạp.

Điều tương tự có thể xảy ra với tên miền, kho mã nguồn trên nền tảng điện toán đám mây, tài khoản quảng cáo, dữ liệu khách hàng, ví tài sản mã hóa hay tài khoản bán hàng trên sàn thương mại điện tử.

Trong môi trường số, người giữ mật khẩu chưa chắc là chủ sở hữu, người đứng tên tài khoản chưa chắc là người nắm toàn bộ quyền tài sản và người bỏ tiền tạo ra tài sản cũng chưa chắc đương nhiên sở hữu toàn bộ quyền sở hữu trí tuệ.

Công nghệ không thể thay thế quyền sở hữu hợp pháp 

Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền khẳng định, trong làn sóng token hóa tài sản và ứng dụng blockchain, điều cần tỉnh táo là công nghệ không thể tự khắc phục khiếm khuyết của quyền sở hữu đối với tài sản gốc.

Blockchain có thể ghi nhận thời điểm dữ liệu được tạo lập hoặc lịch sử chuyển giao, nhưng không thể tự xác nhận người ghi dữ liệu có quyền pháp lý đối với tài sản đó hay không. Nếu quyền gốc không rõ ràng, việc số hóa chỉ khiến một quyền có vấn đề được lưu chuyển nhanh hơn.

Theo bà, quá trình chuyển hóa tài sản cần bắt đầu từ việc định danh, chuẩn hóa hồ sơ và xác lập quyền trước khi đưa tài sản sang môi trường số để quản lý và khai thác.

 "Hộ chiếu tài sản số" sẽ trở thành hồ sơ quan trọng của doanh nghiệp

Một trong những đề xuất đáng chú ý của Luật sư Huyền là xây dựng "Hộ chiếu tài sản vô hình", tức một bộ hồ sơ hệ thống hóa nguồn gốc, chủ thể quyền, tình trạng pháp lý, tài liệu chứng minh và khả năng khai thác thương mại của từng tài sản.

Theo bà, hồ sơ này có thể hỗ trợ quá trình thẩm định, định giá, gọi vốn, M&A và thương mại hóa tài sản.

Dưới góc độ quản trị, mỗi tài sản số quan trọng cần có một "chuỗi chứng minh quyền", từ việc xác định ai tạo ra, theo hợp đồng nào, quyền đã được chuyển giao đến đâu, tài sản đang được lưu giữ ở đâu, ai có quyền truy cập và tài sản đã từng được cấp phép cho bên thứ ba hay chưa.

 Kiểm kê tài sản số trước khi tranh chấp xảy ra 

Theo Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, sai lầm phổ biến của doanh nghiệp là chỉ bắt đầu tìm hồ sơ pháp lý khi tranh chấp đã phát sinh.

Nhiều doanh nghiệp chỉ kiểm tra quyền truy cập khi nhân viên nghỉ việc mang theo dữ liệu khách hàng, chỉ tìm hợp đồng chuyển giao khi tác giả yêu cầu gỡ nội dung hoặc chỉ phát hiện quyền sở hữu phần mềm chưa rõ ràng khi chuẩn bị gọi vốn.

Theo bà, một hệ thống quản trị tài sản số tối thiểu cần trả lời được bốn câu hỏi: doanh nghiệp đang có những tài sản gì, quyền thuộc về ai, hồ sơ chứng minh quyền ở đâu và tài sản đang được khai thác hoặc kiểm soát như thế nào.

Ở góc nhìn của Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, giá trị lớn nhất của tài sản số không nằm ở việc đưa tài sản lên blockchain hay áp dụng công nghệ mới, mà ở việc xác lập được quyền sở hữu hợp pháp ngay từ đầu.

Bởi khi nền kinh tế ngày càng vận hành bằng dữ liệu, mã nguồn, nội dung, thương hiệu và quyền số, một doanh nghiệp có thể sở hữu khối tài sản trị giá hàng trăm tỷ đồng mà bảng cân đối kế toán chưa phản ánh đầy đủ. Đồng thời, doanh nghiệp cũng có thể đánh mất chính khối tài sản đó nếu không định danh, chuẩn hóa hồ sơ và quản trị quyền ngay từ giai đoạn đầu.