Bản quyền kiến trúc: Hai sân vận động giống nhau có đồng nghĩa với sao chép?

Hai sân vận động và cuộc tranh luận về sự tương đồng

Tháng 8/2024, các công ty kiến trúc Populous và Oualalou + Choi công bố thiết kế sân vận động Grand Stade Hassan II tại Casablanca, Morocco. Với sức chứa dự kiến 115.000 chỗ ngồi, công trình được kỳ vọng trở thành sân vận động bóng đá lớn nhất thế giới.

Chỉ một tháng sau, Foster + Partners được Manchester United lựa chọn xây dựng quy hoạch tổng thể cho khu phức hợp sân vận động Old Trafford. Khi thiết kế sân vận động mới được công bố vào tháng 3/2025, nhiều ý kiến trên mạng xã hội nhanh chóng chỉ ra những điểm tương đồng với dự án Grand Stade Hassan II.

Cả hai công trình, đều được dự kiến hoàn thành vào khoảng năm 2030, cùng sử dụng một ý tưởng thị giác nổi bật, phần mái bao phủ công trình gợi liên tưởng tới một chiếc lều.

Điều này làm nảy sinh câu hỏi: Nếu hai công trình kiến trúc có vẻ ngoài tương tự nhau, liệu có thể coi là hành vi sao chép và xâm phạm bản quyền?

Câu trả lời, xét từ góc độ sở hữu trí tuệ, không đơn giản chỉ nằm ở mức độ giống nhau về ý tưởng. Pháp luật bản quyền phân biệt rõ giữa ý tưởng và cách thể hiện ý tưởng. Sự tương đồng đáng kể về cách thể hiện có thể dẫn đến tranh chấp xâm phạm bản quyền, nhưng sự tương đồng đơn thuần về mặt ý tưởng thì không.

Công trình kiến trúc cũng được bảo hộ bản quyền

Với điều kiện đáp ứng yêu cầu về tính nguyên bản, sân vận động có thể được xem là tác phẩm kiến trúc và thuộc phạm vi bảo hộ của Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật.

Công ước Berne, được thông qua từ năm 1886, bảo vệ quyền của các tác giả đối với tác phẩm của mình, trong đó hoạt động sáng tạo của kiến trúc sư được xếp trong phạm vi các tác phẩm văn học và nghệ thuật được bảo hộ.

Morocco và Vương quốc Anh đều là thành viên của Công ước Berne. Theo nguyên tắc đối xử quốc gia quy định tại Điều 5(1), mỗi quốc gia thành viên phải dành cho tác giả của các quốc gia thành viên khác mức độ bảo hộ tương tự như đối với công dân của mình.

Bên cạnh đó, các tác phẩm kiến trúc cũng được bảo hộ trực tiếp theo pháp luật quốc gia của hai nước, gồm Luật Bản quyền và Quyền liên quan của Morocco và Luật Bản quyền, Kiểu dáng và Sáng chế của Vương quốc Anh.

Điều này có nghĩa là một công trình kiến trúc nguyên gốc được bảo hộ bản quyền tại Morocco về nguyên tắc cũng có thể nhận được sự bảo hộ tương ứng tại Vương quốc Anh, và ngược lại.

Bản quyền bảo hộ hình thức thể hiện, không bảo hộ công năng

Một đặc điểm đặc biệt của bản quyền kiến trúc là tác phẩm vừa mang tính sáng tạo, vừa mang chức năng sử dụng.

Sân vận động không chỉ là một tác phẩm tạo hình. Nó phải đáp ứng yêu cầu tổ chức sự kiện, tập trung số lượng lớn khán giả, bảo đảm kết cấu, an toàn, khả năng thoát hiểm và hàng loạt tiêu chuẩn kỹ thuật khác.

Vì vậy, bản quyền bảo hộ hình thức thể hiện sáng tạo, chứ không bảo hộ chức năng của công trình.

Nhiều điểm tương đồng giữa các thiết kế có thể bắt nguồn từ những yêu cầu kỹ thuật và hạn chế cấu trúc chung. Dù kiến trúc sư có sáng tạo đến đâu, một công trình vẫn phải tuân thủ các nguyên tắc vật lý và kiến trúc như móng, tường, mái, cửa và các yêu cầu kết cấu.

Tòa án cũng thừa nhận rằng tính nguyên gốc và mức độ tự do sáng tạo trong kiến trúc có thể bị giới hạn bởi công năng, vật lý, ngân sách của chủ đầu tư và các quy định pháp luật.

Chính vì vậy, sự lặp lại của những ý tưởng kiến trúc có thể phổ biến hơn trong lĩnh vực này. Đồng thời, việc chứng minh một thiết kế thực sự nguyên gốc hoặc chứng minh hành vi sao chép cũng trở nên phức tạp hơn.

Ranh giới giữa lấy cảm hứng và sao chép

Hai vụ án tại Vương quốc Anh cho thấy rõ cách pháp luật phân biệt giữa ý tưởng và sự thể hiện trong lĩnh vực kiến trúc.

Trong vụ Jones kiện London Borough of Tower Hamlets, một kiến trúc sư cáo buộc thiết kế ban đầu của mình đã bị sao chép mà không được cho phép hoặc thanh toán.

Tuy nhiên, tòa án đã bác bỏ yêu cầu này, sau khi xác định sự khác biệt quan trọng giữa việc sao chép một phong cách, ý tưởng và sao chép chính cách thể hiện cụ thể của tác phẩm.

Nguyên tắc được rút ra là kiến trúc sư có thể phát triển và điều chỉnh một ý tưởng, miễn là không sao chép tác phẩm được bảo hộ. Nói cách khác, các ý tưởng và khái niệm kiến trúc có thể được khai thác tự do, nhưng cách thể hiện sáng tạo cụ thể của chúng thì không.

Trong vụ Pearce kiện Ove Arup Partnership Ltd, nguyên đơn đã lập các bản vẽ và thiết kế chi tiết cho một tòa thị chính tại khu Docklands của London trong khuôn khổ đồ án tốt nghiệp.

Nguyên đơn cho rằng kiến trúc sư nổi tiếng Rem Koolhaas đã tiếp cận các bản thiết kế này và sử dụng chúng để phát triển thiết kế bảo tàng Kunsthal tại Rotterdam.

Yêu cầu khởi kiện dựa trên hai luận điểm, các bị đơn có cơ hội tiếp cận bản thiết kế và giữa hai bộ bản vẽ tồn tại những điểm tương đồng đáng kể.

Tuy nhiên, tòa án đã bác bỏ vụ kiện, cho rằng công trình Kunsthal là kết quả của quá trình sáng tạo độc lập và những điểm tương đồng được viện dẫn chưa đủ để chứng minh hành vi sao chép.

Tòa cũng lưu ý rằng kiến trúc sư thường bị giới hạn trong các lựa chọn thiết kế bởi những yêu cầu kỹ thuật và công năng. Do đó, sự giống nhau giữa hai công trình không tự động trở thành bằng chứng của hành vi sao chép, bởi cùng một hệ thống ràng buộc kiến trúc có thể tạo ra những kết quả tương tự từ các quá trình sáng tạo hoàn toàn độc lập.

Cùng là thiết kế hình chiếc lều, nhưng hai cách thể hiện khác nhau

Từ các nguyên tắc trên, sự tương đồng giữa Grand Stade Hassan II và sân vận động mới của Manchester United cần được nhìn nhận thông qua lăng kính của bản quyền kiến trúc.

Cả hai đều có những đặc điểm bắt nguồn từ chức năng của một sân vận động và cùng sử dụng hình tượng mái che gợi liên tưởng đến chiếc lều. Tuy nhiên, xét về cách thể hiện tổng thể, hai công trình có những khác biệt đáng kể.

Grand Stade Hassan II sở hữu quy mô đồ sộ và đậm dấu ấn truyền thống. Thiết kế lấy cảm hứng từ những chiếc lều thấp của Morocco, với phần mái lớn trải rộng như một lớp vải phủ lên sân vận động, gợi nên hình ảnh của một không gian sa mạc rộng lớn.

Trong khi đó, sân vận động mới của Manchester United mang diện mạo hiện đại hơn. Phần mái che khổng lồ được nâng đỡ bởi các cột trụ cao, tạo cảm giác nhẹ, mang tính công nghệ và nhấn mạnh chiều thẳng đứng của công trình.

Chiếc lều, với tư cách một ý tưởng hoặc khái niệm kiến trúc, không thuộc về riêng ai.

Điều pháp luật bản quyền có thể bảo hộ không phải là ý tưởng tạo ra một công trình gợi hình chiếc lều, mà là cách thức cụ thể, nguyên gốc và sáng tạo mà mỗi kiến trúc sư sử dụng để biến ý tưởng đó thành một công trình.

Khi kiến trúc trở thành sự thể hiện của bản sắc

Sân vận động là không gian công cộng khổng lồ, có thể trở thành phương tiện thể hiện bản sắc của cộng đồng, quốc gia, câu lạc bộ và chính các kiến trúc sư.

Ngoài chức năng tổ chức các trận đấu, nhiều sân vận động còn được xem như một dạng nghệ thuật công cộng. Bởi vậy, Grand Stade Hassan II và sân vận động mới của Manchester United đều mang những lớp ý nghĩa văn hóa khác nhau.

Norman Foster, nhà sáng lập Foster + Partners, từng nhấn mạnh sân vận động mới của Manchester United sẽ không phải là “một pháo đài được bao quanh bởi biển xe cộ”. Thay vào đó, ông hình dung một môi trường mở được che chở dưới một mái như chiếc ô. Ba cột trụ lớn cũng được thiết kế để gợi nhắc đến biểu tượng cây đinh ba trên huy hiệu của Manchester United.

Trong khi đó, Grand Stade Hassan II lại mang một nền tảng văn hóa hoàn toàn khác. Công trình lấy cảm hứng từ moussem, lễ hội truyền thống thường niên tại Morocco và khu vực Tây Bắc châu Phi.

Theo kiến trúc sư Tarik Oualalou của Oualalou + Choi, thiết kế được xây dựng trên những hình tượng cổ xưa và nguyên sơ, gồm moussem, chiếc lều, khu vườn, cùng địa hình và cảnh quan của Morocco.

Những điểm khởi nguồn này dẫn tới hai cách thể hiện kiến trúc khác biệt. Nguyên tắc phân biệt giữa ý tưởng và cách thể hiện tiếp tục có ý nghĩa quyết định, cách thể hiện nguyên gốc của một ý tưởng có thể được bảo hộ bản quyền, nhưng bản thân ý tưởng không được trao độc quyền.

Vì thế, hai sân vận động có thể cùng gợi lên hình ảnh một chiếc lều mà không đồng nghĩa với việc một bên đã sao chép bên kia.

Trong lĩnh vực bản quyền kiến trúc, sự giống nhau về ý tưởng chưa đủ để kết luận có hành vi xâm phạm. Yếu tố quyết định nằm ở việc liệu cách thể hiện sáng tạo, nguyên gốc và cụ thể của một tác phẩm có bị sao chép đáng kể hay không.

Và với hai công trình này, có một nguyên tắc đơn giản để giải thích cuộc tranh luận đang diễn ra: ý tưởng về chiếc lều không thuộc quyền sở hữu của bất kỳ ai.

Thái An/ WIPO MAGAZINE