EVFTA sau 6 năm thực thi: Bệ phóng cho thương mại Việt Nam - EU

Dù chỉ là một chương ngắn trong hành trình 36 năm thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu, EVFTA đã thành công biến chuyển các thiện chí chính trị thành hội nhập thương mại giá trị cao, củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp và đưa Việt Nam cắm mốc vững chắc vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thống kê chính thức từ Tổng cục Hải quan Việt Nam và Cơ quan Thống kê Quốc gia (NSO) cho thấy, tổng kim ngạch thương mại song phương giữa Việt Nam và EU đã vượt 900 tỷ USD trong giai đoạn từ tháng 1/1995 đến tháng 6/2026. Đáng chú ý, có tới 383,8 tỷ USD  tương đương 42,6% tổng kim ngạch của suốt ba thập kỷ  được tạo ra chỉ trong 6 năm thực thi EVFTA.

Đánh giá về chặng đường này, Chủ tịch EuroCham Bruno Jaspaert khẳng định gần một nửa tổng kim ngạch thương mại ba thập kỷ qua diễn ra dưới khuôn khổ EVFTA là minh chứng cho tốc độ hội nhập bứt phá ngay khi các rào cản được tháo gỡ. Hiệp định không chỉ tái định hình dòng chảy thương mại mà còn đưa Việt Nam trở thành một trong những "neo kinh tế" quan trọng hàng đầu của châu Âu tại châu Á.

Bước sang năm thứ 7, EVFTA chạm đến cột mốc thuế quan quan trọng khi EU chính thức hoàn tất lộ trình tự do hóa thương mại, mở rộng cánh cửa miễn thuế cho 99% các mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam. Về phía Việt Nam, tiến trình cắt giảm thuế quan đối với hàng hóa EU sẽ tiếp tục được triển khai theo lộ trình và hoàn thành vào năm 2030.

Số liệu kinh tế nửa đầu năm 2026 cho thấy kim ngạch thương mại song phương đã chạm mốc 41,4 tỷ USD; trong đó Việt Nam xuất siêu 31,8 tỷ USD và nhập khẩu 9,7 tỷ USD từ châu Âu. Mức thặng dư thương mại 22 tỷ USD chỉ trong 6 tháng này thậm chí đã vượt qua con số thặng dư của cả năm 2019 (21,7 tỷ USD) thời điểm trước khi Hiệp định có hiệu lực.

Phó Chủ tịch EuroCham Jean-Jacques Bouflet chỉ ra rằng mối quan hệ đối tác này mang tính bổ trợ sâu sắc thay vì góc nhìn "được - mất". Các mặt hàng công nghệ cao, máy móc thiết bị và dược phẩm từ châu Âu là đòn bẩy trực tiếp nâng tầm năng suất công nghiệp cho Việt Nam. Ngược lại, thế mạnh của Việt Nam về điện tử, cơ khí, dệt may, da giày, đồ gỗ và nông sản giúp củng cố chuỗi cung ứng của EU và phục vụ hàng triệu người tiêu dùng tại thị trường này. Nhằm phục vụ chiến lược hiện đại hóa công nghiệp, EuroCham khuyến khích Việt Nam tăng cường nhập khẩu các giải pháp công nghệ giá trị cao từ châu Âu để cân bằng cán cân thương mại và nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn.

Hiệu quả thực thi sau 6 năm cũng thể hiện rõ qua niềm tin của doanh nghiệp. Theo Khảo sát Chỉ số Niềm tin Kinh doanh (BCI) quý 2/2026 của EuroCham, 55% doanh nghiệp châu Âu coi Việt Nam là trung tâm hoạt động cốt lõi hoặc địa bàn tăng trưởng trọng điểm, trong khi 22% xác định Việt Nam là cấu phần quan trọng trong mạng lưới khu vực.

Trong số các doanh nghiệp châu Âu đang tham gia thương mại song phương, một nửa nhận được lợi ích trực tiếp từ các ưu đãi thuế quan của EVFTA và 66% báo cáo đạt được các khoản tiết kiệm tài chính có thể đo lường được. Các doanh nghiệp thuộc ngành Thương mại, Logistics và Hàng tiêu dùng đạt mức lợi ích cao nhất, với 25% doanh nghiệp đạt mức tiết kiệm chi phí từ 16 - 30%. Việc cắt giảm chi phí nhập khẩu đã giúp doanh nghiệp giảm giá bán từ 5 - 15%, gia tăng sức cạnh tranh tại thị trường Việt Nam và tạo động lực phát triển ổn định cho chuỗi dịch vụ logistics.

Tuy nhiên, khi rào cản thuế quan dần được loại bỏ, các quy định pháp lý và thủ tục hành chính lại trở thành thách thức mới. Khảo sát BCI chỉ ra 50% doanh nghiệp gặp vướng mắc ở công tác quản lý thuế nội địa và quy trình hoàn thuế VAT chậm trễ; 33% đề cập đến sự phức tạp của Quy tắc Xuất xứ (RoO) và thủ tục Chứng nhận Xuất xứ (C/O); trong khi 17% lo ngại chi phí tuân thủ còn quá cao.

Để đồng hành cùng doanh nghiệp, EuroCham đã tích cực đối thoại với Bộ Công Thương và tổ chức các chương trình tập huấn hải quan nhằm tháo gỡ khó khăn về thủ tục, đặc biệt là tại các khu kinh tế đặc biệt và kho ngoại quan. Việc giải quyết các điểm nghẽn này càng trở nên cấp thiết khi EU áp dụng các tiêu chuẩn phát triển bền vững nghiêm ngặt như Thỏa thuận Xanh (European Green Deal), Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và Quy định chống phá rừng (EUDR). Năng lực thấu hiểu và tuân thủ các quy định môi trường, truy xuất nguồn gốc sẽ là yếu tố quyết định sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trong thời gian tới.

Bên cạnh bứt phá về thương mại, EVFTA cùng với Hiệp định Bảo hộ Đầu tư EU - Việt Nam (EVIPA) được kỳ vọng sẽ tiếp tục là chất xúc tác thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chất lượng cao từ châu Âu vào các lĩnh vực năng lượng sạch, hạ tầng số và sản xuất tiên tiến.

Sau khi quan hệ Việt Nam - EU được nâng cấp lên tầm Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 1/2026, EVFTA chính là nền tảng vững chắc cho một kỷ nguyên ngoại giao kinh tế mới. Hiệp định không chỉ mang lại tăng trưởng thực chất mà còn thiết lập mô hình tham chiếu mạnh mẽ, mở đường cho tiến trình hợp tác sâu rộng hơn giữa hai khối EU và ASEAN trong nền kinh tế toàn cầu.